του Κώστα Σπανού
εκδότη του «Θεσσαλικού
Ημερολογίου»
Ο Ρωγών Ιωσήφ
υπήρξε ο επίσκοπος αγωνιστής στο πολιορκημένο Μεσολόγγι. Η γενέτειρά του που
δεν ήταν γνωστή μέχρι προσφάτως προσδιορίστηκε επακριβώς, χάρη στην έκδοση ενός
χειρογράφου, το οποίο σώζεται στη Μονή της Ανάληψης, κοντά στη Συκιά της Ελασσόνας.
Το χειρόγραφο αυτό, μία πρόθεση με ονόματα αφιερωτών, μελέτησα και δημοσίευσα
στον 64ο τόμο του περιοδικού μου, στο μεγαλύτερο μέρος του είναι γραμμένο από
τον ίδιο. Οι πληροφορίες της πρόθεσης μου έδωσαν την ευκαιρία να αποκαταστήσω
την αλήθεια ως προς τον τόπο της γέννησής του.
Σχετικά με την
γενέτειρά του, έχουν γραφεί πολλά και αντιφατικά, με αποτέλεσμα να επικρατήσει
μία σύγχυση, εξαιτίας της οποίας στα Αμπελάκια έστησαν την προτομή του,
υιοθετώντας τον Αμπελακιώτη. Οι παλιοί Τσαριτσανιώτες γνώριζαν ότι ήταν
Τσαριτσανιώτης και μάλιστα στις γιορτές της εξόδου, στο Μεσολόγγι, καλούνταν
προπολεμικά και ο κοινοτάρχης του χωριού τους.
Όμως οι δήθεν
μελετητές της ζωής του, αντιγράφοντας ο ένας τον άλλο, τα θαλάσσωσαν, στην
κυριολεξία, αφού δεν είχαν μπει στον κόπο να συμβουλευτούν κάποια πηγή,
τουλάχιστον το αρχείο του Κωνσταντίνου Οικονόμου, το οποίο εναπόκειται στο
Κέντρο Έρευνας του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού της Ακαδημίας. Εάν το είχαν
συμβουλευτεί, θα διαπίστωναν ότι η γενέτειρα του Ιωσήφ είναι η Τσαριτσάνη.
Για να
αντιληφθούμε το μπέρδεμα που δημιούργησαν οι διάφοροι αντιγραφείς, αναφέρω
μερικά παραδείγματα: ο Κων. Βοβολίνης, σε ένα πολύ αξιόλογο έργο (Η Εκκλησία στον αγώνα ελευθερίας) τον
αναφέρει ως Αμπελακιώτη που πήγε στην Τσαριτσάνη για να σπουδάσει κοντά στον
δάσκαλο Κων. Κούμα.
Η αντίθετη, η
ορθή δηλαδή άποψη είναι του Κωνσταντίνου Οικονόμου, σύμφωνα με τον οποίο
γεννήθηκε στην Τσαριτσάνη. Όσοι τον ακολούθησαν, όπως π.χ. ο Αμβρόσιος
Φραντζής, επειδή μάλλον δεν πίστεψαν ολοκληρωτικά σ’ αυτόν, πρόσθεσαν τις
σπουδές του Ιωσήφ στα Αμπελάκια, ώστε αν προκύψει κάτι άλλο να δικαιολογηθούν
προσθέτοντας και λίγο Αμπελάκια.
Ο Κωνσταντίνος
Οικονόμος, ως σύγχρονος και ταυτόχρονα συμπατριώτης του Ιωσήφ, δεν μπορούσε να
κάνει λάθος, ως προς την πατρίδα. Σε ένα μονόφυλλο, ένα φωτοαντίγραφό του οποίου
μου έδωσε το ΚΕΜΝΕ, ο Κωνσταντίνος Οικονόμος έγραψε τα εξής:
«Ὁ Ῥωγῶν
Ἰωσήφ
Ἰωσήφ
ἐπίσκοπος
Ῥωγῶν
ἐγεννήθη
ἐν
Τσαριτσάνῃ / τῆς Θεσσαλίας τῷ
1780 ἐκ
γονέων ἐναρέτων,
πατρός / μέν Παρασκευᾶ, μητρός δέ Αἰκατερίνης.
ἐκπαιδευθείς
/ τά ἐγκύκλια
μαθήματα ἐν τῷ σχολείῳ τῆς
πατρίδος / αὐτοῦ, καί ἀπελθών εἰς
τό πλησίον τῆς πόλεως / Συκέας μοναστήριον τῆς
Ἀναλήψεως
ἐμόνασε
καί / χειροτονεῖται διάκονος, ἔπειτα
δέ καί ἱερεύς
πολλήν / ὠφέλειαν παρέχων εἰς τήν μονήν διά τῆς
αὐτοῦ
διδα/σκαλίας καί ἀρετῆς. Ἐκεῖθεν
δέ προτροπῇ τοῦ Ἐλασσῶ/νος
μητροπολίτου Πορφυρίου συναπῆλθε μετ’ αὐτοῦ
μετα/τεθέντος εἰς Ἄρταν, ὅπου
καί ἐχειροτονήθη
ἐπίσκοπος
/ Ῥωγῶν.
Ἤδη
δέ τοῦ
ἀγῶνος[1] τοῦ ἑλληνικοῦ
ἐπιστάντος
/ ἀπῆλθεν
εἰς
Μεσολόγγιον, ὅπου παρευρέθη εἰς ὅλας
/ τάς ἀνδραγαθίας
καί τούς κινδύνους τῆς μεγαλοδόξου ἐκείνης
/ πόλεως παραινῶν καί ἐγκαρδιῶν
τούς μαχομένους / καί παντοίως τούς ἐν ἀνάγκαις παραμυθῶν.
Ἡ
πολύζηλος / αὐτοῦ προθυμία καί οἱ
ποιμενικοί αὐτοῦ λόγοι / σκιαγραφοῦνται
εἰς
τά Ἑλληνικά
Χρονικά. Ὅτε δέ ἦλθεν / ἡ ὥρα
τῆς
ἀπτέρου
πτώσεως ἐκείνης τῆς πόλεως ἐπε/δείξατο
ὅλον
τόν ὑπέρ
πίστεως καί πατρίδος διακαέστατον αὐτοῦ ζῆλον.
Συναγαγών τούς μείναντας πολίτας ἐν τῇ ἱερᾷ
ἐκκλησίᾳ
καί ἱερουργήσας
καί μεταδούς / αὐτοῖς τῶν
ἀχράντων
μυστηρίων, καί τάς ψυχάς αὐτῶν / εἰς
τήν μέλλουσαν ζωήν ἀναπτερώσας συναπέκτη / καί αὐτός
μετ’ αὐτῶν
καί ἐτάφη
τό σῶμα
αὐτοῦ
ὑπό
/ τά ἐρείπια
τοῦ
ἱεροῦ
ναοῦ
κατά τήν ἑκουσίαν / ἐκπυρσοκρότησιν τοῦ
Μεσολογγίου τήν ἐν ἔτει / 1825,[2] ζήσας ἔτη τεσσαράκοντα
καί πέντε».
[3]
Εξετάζοντας τα
γραφόμενα του Οικονόμου παρατηρούμε τα εξής: α) Ως έτος της γέννησής του
αναφέρεται το 1780, ενώ ο Βιτάλης αναφέρει το 1776. Οι γονείς του ονομάζονταν
Παρασκευάς και Αικατερίνη, αλλά στο όνομα της μητέρας κάνει λάθος. Σύμφωνα με
τον κώδικα 224 της Ολυμπιώτισσας, ο οποίος είναι ένας από τους κώδικες της
Μονής του Σπαρμού και εξέδωσε ο Θωμάς Μπούμπας προσφάτως, η μητέρα του λεγόταν
Τριανταφυλλιά. Χάρη στο περιεχόμενο του εν λόγω κώδικα, πληροφορηθήκαμε όλη την
οικογένεια του Ιωσήφ: «ο παπάς κυρ Ιωσήφ αναληψιώτης. Και αυτάδελφός του
Κώνστας 4 ονόματα. όταν μας πούλησαν το σπίτι τους. Παρασκευά, Τριανταφυλλιάς,
Ιωάννου, Δημητρίου». Τέλος, ένα άλλο λάθος είναι στο έτος της εξόδου του Μεσολογγίου,
το οποίο δεν είναι 1825 αλλά 1826.
Tην πατρίδα του δηλώνει και ο
ίδιος ο Ιωσήφ σε ένα τετράστιχό του, το οποίο εντόπισα στην πρόθεση της
Ανάληψης και δημοσίευσα:
«ω βίβλος καλοστόλιστη, καλώς
κεκοσμημένη,
ποίος έτζι σ’ εστόλισε, σ’ έκαμε
ζηλευμένη;
ο Ιωσήφ μ’ εστόλισεν, Ιερομόναχός τις
εκ τήςδε ξένε τής μονής ήν καί
τζαριτζανιώτης».
Είναι νομίζω αποκαλυπτικός, σ’ αυτό το
τετράστιχο, και στο εξής δεν θα είναι εφικτή η αμφισβήτηση της γενέτειράς του.
Είναι γνωστό
ότι ο Ιωσήφ, μετά τις σπουδές του στο σχολείο της Τσαριτσάνης, έχοντας κλίση
προς τον μοναχικό βίο έγινε μοναχός, μέλος της αδελφότητας στην κοντινή Μονή
της Ανάληψης. Η διαδρομή του, από την Τσαριτσάνη μέχρι την Ανάληψη δεν είναι
πλήρως γνωστή. Μία αναφορά του σημειώματος του Οικονόμου και μία ενθύμηση του
κώδικα της Μονής Παλιοκαρυάς ρίχνουν κάποιο φως στο θέμα αυτό.
Μετά την
πάροδο κάποιου χρονικού διαστήματος, ο Ιωσήφ χειροτονήθηκε ιεροδιάκονος και
ακολούθως ιερομόναχος, οπότε, κάποια στιγμή, αναδείχθηκε ηγούμενος της Ανάληψης.
Στο μονόφυλλο του Οικονόμου αναφέρεται ότι ο Ιωσήφ παρείχε πολλή ωφέλεια στους μοναχούς
«διά της αυτού διδασκαλίας και αρετής».
Μας παρέχει,
λοιπόν, την πληροφορία ότι ο Ιωσήφ ήταν δάσκαλος στην Ανάληψη. Το γεγονός αυτό
επιβεβαιώνει και ο ίδιος ο Ιωσήφ, σε μία σημείωσή του στην πρόθεση της
Ανάληψης. Επειδή η αρχική πρόθεση είχε παλιώσει, την αντικατέστησε με μία νέα,
μεταφέροντας τα ονόματα των αφιερωτών από την παλιά στη νέα. Με την ευκαιρία
αυτή σημείωσε: «Τέλος. Μέχρι τούδε εγράφησαν τα ονόματα της παλαιάς πλάκας παρρησίας
και προθέσεως από του 1725 έτους μέχρι του 1803 (…)». Αυτή η ενέργεια, έγραψε,
έγινε «προ της σχολαρχίας και ηγουμενίας μου».
Είναι, λοιπόν,
βέβαιο ότι δίδασκε στην Ανάληψη. Όμως η ενθύμηση της Παλιοκαρυάς μάς φωτίζει
περισσότερο: «Εν έτει 1814, Αυγούστου 7, αυτόν τον καιρό ήλθε ο παπα-Ιάκωβος
εις το μοναστήρι, όστις ήταν πρώτον εις την Ανάληψιν. Ενώ έγινε καλόγερος διά
χειρός του παπα-Ιωσήφ, όταν ήταν διδάσκαλος εις την Λάρισαν χρόνον 1, και
ύστερα έφυγεν και ήλθομεν εις την Ανάλήψιν». Ο Ιωσήφ, λοιπόν, ως άξιος μαθητής
του Κούμα, έγινε σχολάρχης στη Λάρισα, λίγο πριν από το έτος 1803.
Είναι γνωστό,
επίσης, ότι ο Ιωσήφ είχε καλές σχέσεις με τον μητροπολίτη της Ελασσόνας
Πορφύριο, ο οποίος είχε μετατεθεί από τη Μητρόπολη της Ναυπάκτου και Άρτας, την
οποία κατάργησε ο Αλή πασάς και ένωσε με την Ιωαννίνων, στην Ελασσόνα τον
Μάρτιο του 1809. Με την ανασύσταση της Μητρόπολης Ναυπάκτου και Άρτας, ο
Πορφύριος αποκαταστάθηκε και έφυγε από την Ελασσόνα τον Ιούνιο του 1813. Τον
Πορφύριο ακολούθησε και ο Ιωσήφ στην εκκλησιαστική του περιφέρεια, οπότε χειροτονήθηκε,
ως βοηθός του, επίσκοπος των Ρωγών. To όνομα αυτό προσδιορίζει ένα βυζαντινό κάστρο του 13ου-14ου
αιώνα, το οποίο βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Νέα Κερασούντα και Πέτρα της Φιλιππιάδας,
στο νομό της Πρέβεζας.
Στα
δημοσιεύματα, σχετικά με τη δράση του, γίνεται λόγος για συμμετοχή του στην
επανάσταση του παπα-Θύμιου Βλαχάβα, για φυλάκισή του στα Ιωάννινα και στην Άρτα
από τους Οθωμανούς κλπ., για τα οποία χρειάζεται η σχετική τεκμηρίωση. Οπωσδήποτε,
όμως, είναι γνωστό ότι κλείσθηκε στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, όπου αγωνίσθηκε με
κάθε τρόπο για να ενισχύσει το ηθικό των πολιορκημένων, ως πνευματικός και ως πατριώτης. Τον Αύγουστο του 1823
τέλεσε την κηδεία του Μάρκου Μπότσαρη και τον Μάρτιο του 1825 του Λόρδου
Βύρωνα.
Τα Χριστούγεννα
του 1825 πρωτοστάτησε στη διόρθωση των τραυματισμένων τειχών του Μεσολογγίου
και τον Απρίλη του 1826, όταν πια φάνηκε ότι δεν υπήρχε δυνατότητα συνέχισης
της αντίστασης των πολιορκημένων, συνέβαλε αποφασιστικά στον σχεδιασμό του
τρόπου εξόδου. Τη νύχτα της εξόδου είναι γνωστό ότι ακούστηκε, είτε σκοπίμως
είτε από λάθος, το «πίσω». Πολλοί προχώρησαν και πολλοί επέστρεψαν. Μεταξύ των
δεύτερων ήταν και ο Ιωσήφ. Για τρεις ημέρες αντιστάθηκε στο νησάκι Ανεμόμυλος.
Στο τέλος έβαλε φωτιά στο φυτίλι της πυριτιδαποθήκης και έγινε παρανάλωμα του
πυρός με τους συναγωνιστές του και με τους Οθωμανούς που πρόλαβαν να εισέλθουν
στον χώρο.
Έχει γραφεί
ότι δεν πέθανε αμέσως και ότι οι Οθωμανοί των πρόλαβαν ημιθανή και τον κρέμασαν.
Πέθανε στις 13 Απριλίου. Οι Μεσολογγίτες τον τίμησαν: έδωσαν το όνομά του σε
έναν δρόμο της πόλης τους, σε έναν Μουσικό Όμιλο, και έστησαν την προτομή του.
Οι Τσαριτσανιώτες τον τιμήσατε;
